نقدی بر کتاب:

مهرهايي از جنس عشق: نگاهي گرافيكي به مهرهاي دورة قاجار،

محسن احتشامي، تهران، كتاب خورشيد، 1383.

قطع: خشتي, شمارگان: 1550، قيمت: 3500 تومان.

موضوع مهر از جمله مباحث شيرين و جذابي است كه هم براي اهل تاريخ و نسخ خطي و اسناد موضوع قابل توجه و مهمي است و هم به خاطر وجود جنبه‏هاي گرافيكي و خط و تزيين مهرها توجه اهل هنر را به خود جلب كرده و مي‏كند.

كتاب مهرهايي از جنس عشق: نگاهي گرافيكي به مهرهاي دورة قاجار كتابي خوش‏چاپ است و با طرح جلد و كاغذ خوش‏رنگ و قطعي زيبا ارائه شده كه نشان از ذوق مؤلف و ناشر و يا هر دو دارد. كتاب دوزبانه است و تمام مطالب و نوشته‏ها و متن مهرها به زبان انگليسي هم ترجمه شده است. عنوان شاعرانة كتاب(كه البته معنايي بر بخش اول آن مترتب نيست) نشان مي‏دهد كه كتاب حاوي نگاهي گرافيكي است، اما مؤلف محترم تلاش كرده است تا در مقدمه، اشاراتي هم به تاريخ مهر بنمايد و حتي بشارت دهد كه كتابي با عنوان « سير تحول مهرهاي ايراني از ابتدا تا زمان حاضر» را در دست تأليف دارد.

پس از خبريافتن از انتشار اين كتاب، با اشتياق كامل كتاب را تهيه كردم. اگرچه عادت كرده‏ام تا از نوشته‏ها و كتابهاي دوستان هنرمند (و نه لزوماً پژوهشگر) توقع كار علمي و روشمند را نداشته باشم اما متأسفانه گاه آنقدر ساده‏انگارانه به موضوعي نگاه مي‏شود كه حتي از همان ديدگاه ذوقي و هنري هم داراي ارزش نبوده و حتي گمراه كننده نيز مي‏شود.

كتاب فاقد فهرست منابع است و از پاورقي‏هاي مقدمة كتاب برمي‏آيد كه از بسياري از مقالات و كتب چاپ شده (حتي به زبان فارسي) هم كه اختصاصا به موضوع مهر و حتي مهرهاي دورة قاجار مربوط مي‏شده، استفاده نشده است. ارجاع به منابع مربوط به مهرهاي اين دوره، منحصر به چهار مقاله است كه آن‏هم بدون ذكر نام نويسنده و نام مقاله ياد شده است. بديهي است آنگاه كه ديوار پژوهشي بر اين شالوده استوار باشد، جز  كژي و كاستي نتيجه‏اي نخواهد داشت.

مؤلف محترم كتاب را به بخشهاي ذيل تقسيم كرده است:

بخش اول: گذري و نظري

بخش دوم: مهرهاي نوشتاري

گروه اول، مهرهاي با كيفيت بالا از نظر خوشنويسي، تركيبات و تزيينات و مرتبت اجتماعي دارندگان (تقسيم مهرها بر اساس كيفيت و ارزش هنري)

گروه دوم، مهرهاي مشابه گروه اول كه مهر دوم دارندگانشان محسوب مي‏شوند.(اين موضوع بدون استناد علمي مطرح شده و اگر درست باشد، مي‏توان آن را تقسيم‏بندي بر اساس ارزش كاربردي مهرها دانست و البته در اكثر موارد جزو دستة اول قرار مي‏گيرند.)

گروه سوم، مهرهاي افراد معمولي(تقسيم بندي بر اساس شغل و شخصيت افراد؟)

گروه چهارم، مهرهاي خوش‏ساخت روحانيان ( تقسيم بر اساس ارزش هنري و يك شغل. البته معلوم نيست تعلق اين مهرها به روحانيان را در كجا نشان داده‏اند. و روشن نشده است كه تفاوت اين گروه با گروه اول در چيست؟)

گروه پنجم، مهرهاي مشاغل معتبر كه به شكلي وابسته به سيستم حكومتي بوده‏اند. (لابد در اين مورد هم مثل موارد پيش بايد به دانسته‏هاي بيان نشدة مؤلف اعتماد كرد. باز هم تقسيم بندي بر اساس شغل كه دقيقا  همان گروه اول است.)

گروه ششم، مهرهايي كه در آنها نام علي به كار رفته است.(تقسيم بندي بر اساس يك نام كه البته مي تواند با همة گروههاي پيشين وجه مشترك داشته باشد. )

گروه هفتم، مهرهايي كه در آنها پيشوند عبد به كار رفته است. (توضيح مؤ،لف محترم در صفحة 127 نشان مي‏دهد كه متأسفانه مفهوم درست اين كاربرد را درنيافته‏اند. علاوه بر آن كه با بقية گروهها هم مي‏تواند وجه اشتراك داشته باشد چنان كه در اكثر مهرهاي گروه چهارم هم «العبد» و «عبده» ديده مي‏شود. علاوه بر اين، ايشان كاربرد واژة عبد را با بخش اول دسته‏اي از نامها چون عبدالكريم و عبدالحسين و غلام‏علي يكي دانسته و نمونه‏هايي از هر دو را در اين بخش آورده‏اند)

بخش دوم كتاب نيز با عنوان مهرهاي تصويري ذكر شده است اما در واقع چون غير از يكي‏دو مورد از مهرهاي اين بخش، همه داراي نوشته نيز هستند نمي‏توان آنها را در مقابل بخش اول قرار داد و در واقع زيرمجموعة آن به حساب مي‏آيد.

بديهي است اولين شرط يك برخورد علمي با يك موضوع و يا يك مجموعة پراكنده، توانايي طبقه‏بندي آن مجموعه است. چنانكه ديده مي‏شود تقسيم‏بندي انجام گرفته بسيار غيرعلمي و بدون رعايت اصول منطقي است.

با توجه به اهميت موضوع شكل و اندازة مهر در هر دوره، و چاپ مهرها در اندازه‏‏اي درشتتر از اصل، لازم بود تا اندازة دقيق مهرها نيز ذكر شود.

ذكر دقيق شمارة اسناد مورد استفاده (حتي از مجموعة خصوصي) و يا نمونه‏هايي كه مؤلف محترم به صورت اتفاقي با آن برخورد كرده و يا كسي در اختيارشان نهاده است، از اولين شرايط انجام يك كار پژوهشي مستند است. اما اشاره به اين موضوع تنها به صورت جملاتي مبهم در مقدمة كتاب آمده است.(ص8). در بارة نام مشخصات صاحبان مهرها  نيز هيچ سخني به ميان نيامده است. افزودن چنين توضيحاتي با توجه به آن‏كه ايشان ظاهرا اصل اسناد را در اختيار داشته و تعداد قابل توجهي از صاحبان مهرها نيز از خاندان مؤلف مهترم بوده‏اند، مي‏توانست بر ارزش تاريخي كتاب بيفزايد و طبقه‏بندي مؤلف بر اساس شخصيت و موقعيت دارندگان مهر را مستند سازد.

در بازنويسي متن مهرها نيز به صورت يكدست عمل نشده و در برخي موارد به تاريخ و جملات لاتين مهرها بازخواني نشده است.

گذشته از اين كليات كه متأسفانه كتاب را به‏كلي از اعتبار علمي ‏انداخته است، تنها ارزش كتاب مي‏توانست در ارائة نمونه‏هايي واضح و روشن از برخي مهرهاي اين دوره باشد تا دست كم، علاقمندان به اين موضوع بتوانند با شيوة خواندن مهر آشنا شوند و اصولي را در اين باب بياموزند. در هيچ جاي كتاب متأسفانه به اين موضوع (اصول مهر خواني) پرداخته نشده است و در متنهاي بازخواني شده نيز اشتباهات فراواني وجود دارد كه به هيچ وجه براي كسي كه مدعي ممارست چندده‏ساله با موضوع مهرهاست، قابل بخشش نيست. برخي از اين اغلاط علاوه بر بي‏دقتي، به ناآشنايي مؤلف با وزن شعر فارسي، كاربرد آيات قرآن و جملات دعايي و نيز سجعهاي رايج در اين دوره، و حتي به ناآشنايي مؤلف هنرمند با چگونگي نگارش خط نستعليق و شيوة طغرا نيز باز مي‏گردد. به عنوان نمونه، تعدادي از اين موارد در اين يادداشت آورده مي‏شود.

بي توجهي به وزن شعر فارسي در سجع مهرها:

قرائت نادرست                                                             درست                                              شمارة صفحه

گوهر يگانة درياي خسروي بهمن                     يگانه‏گوهر درياي خسروي، بهمن                         28

مخزن در دري، خانلر شه عباس بود                 دري ز مخزن عباس شه بود خانلر                       28

ز برج خسروي شد نام عزالدوله چون خورشيد /ز برج خسروي خورشيد عزالدوله شد تابان         31

گوهر فراوان درياي شاهي، حشمت‏الدوله           فروزان گوهر درياي شاهي حشمت‏الدوله              32

گوهر درياي خسروي، سلطان‏مراد                   سلطان مراد، گوهر درياي خسروي                      39

برج شاهي انوشيروان                                     مه برج شاهي، انوشيروان                                    40      

بد دين و نام مسلم ولاي «صحرايي»                بدين دو نام مسلم ولاي «صحرايي»                     115

عدم آشنايي با آيات قرآن و نوع كاربرد آنها در مهرهاي اين دوره:

اللهم طوبي و حسن و مآب                               طوبي لهم و حسن مآب                                       45

قال ابي عبدالله                                                 قال اني عبدالله                                                     90

و رفعنا مكانا                                                   و رفعناه مكانا عليا                                               91

نا آشنايي با سجع‏هاي رايج در اين دوره:

الله علي المتوكل الملك الغني ...                          المتوكل علي الله الملك الغني ...                              13

الراجي مسرورالله                                            الراجي الي الله، مسرور                                        38

يا الله الرحيم، الغني عبدالواثق ابن عبدالكريم        الواثق بالله الرحيم الغني، عبدالكريم بن عبدالغني      78

يا الله احمد الغني الواثق بن احمد بن جواد            الواثق بالله الغني، احمدبن جوادبن احمد                  88

يا الله الواثق محمد الموسوي                             الواثق بالله، محمد رسول الله                                  80

و القاهر انه الغني                                             واثقا بربه الغني                                                   91

مجتبي محمد علي                                           رب نجني بمحمد و علي                                       118

ناآشنايي با قاعدة نوشتن نام پدر و پسر:

باقربن مهدي                                                  مهدي بن باقر                                                     68      

مصطفي ابن محمدعلي                                     ابن مصطفي،  محمدعلي                                       90

ابوطالب بن محمدتقي                                      ابن ابوطالب، محمدتقي                                         91

باقربن مهدي                                                  مهدي بن باقر                                                     68

 احمد ابن حسن الحسيني                                 ابن احمد، حسين الحسيني                                    92

ناتواني در قرائت طغرا و برخي غلط‏خواني‏هاي ديگر:

شاهزاده حسين                                              شاهزاده حاجيه                                                  38

شاهزاده بن ؟                                                 شاهزاده بزرگ                                                   45

الراجي الله مراد                                               الراجي الي الله، مراد                                             45

مشيرالدوله                                                    مبشرالدوله                                                        46

عبده يا سلطان                                                عبده سلطان بايزيد                                             140

معاون الاماليه                                                 معاون الاياله                                                       101

عبده حسني                                                   عبده يحيي                                                         130

منظور حمد علي                                              علي، منظور احمد                                                117

رضا                                                             حيات                                                                170

منتشرشده در: آینه میراث, سال سوم, شماره سوم و چهارم, پاییز و زمستان 1348(شماره پیاپی 30-31).

صص 256-262.